به گزارش یزدفردا؛ میزان این تغییرات در افرادی که مدت طولانیتری در فضا میمانند بیشتر است. با توجه به اینکه ناسا در حال برنامهریزی برای مأموریتهای فضایی طولانیتر است و سفر فضایی بهتدریج فراتر از فضانوردان حرفهای گسترش مییابد، این یافتهها اهمیت بیشتری پیدا خواهند کرد.
به نقل از اسپیس، در زمین، نیروی گرانش بهطور مداوم مایعات بدن و مغز شما را به سمت مرکز زمین میکشد. اما در فضا این نیرو از بین میرود. در نتیجه مایعات بدن به سمت سر جابهجا میشوند و به همین دلیل فضانوردان اغلب دچار «صورت پفکرده» میشوند.
در شرایط گرانش معمولی، مغز، مایع مغزیـنخاعی و بافتهای اطراف آن به تعادل پایداری میرسند. اما در ریزگرانش این تعادل تغییر میکند.
وقتی گرانشی وجود نداشته باشد که مغز را به سمت پایین بکشد، مغز در داخل جمجمه شناور میشود و تحت تأثیر نیروهای مختلفی از سوی بافتهای نرم اطراف و خود جمجمه قرار میگیرد. پژوهشهای قبلی نشان داده بودند که پس از سفر فضایی مغز کمی بالاتر در جمجمه قرار میگیرد. اما بیشتر این مطالعات بر اندازهگیریهای میانگین یا کل مغز تمرکز داشتند؛ رویکردی که میتواند اثرات مهم در نواحی مختلف مغز را پنهان کند.
محققان اسکنهای MRI مغز ۲۶ فضانورد را که مدتهای متفاوتی در فضا حضور داشتند؛ از چند هفته تا بیش از یک سال بررسی کردند و برای تمرکز بر حرکت مغز، جمجمه هر فرد را در اسکنهای قبل و بعد از سفر فضایی با هم تطبیق دادند. این مقایسه به آنها اجازه داد اندازهگیری کنند که مغز نسبت به خود جمجمه چه مقدار جابهجا شده است.
بهجای اینکه مغز را بهعنوان یک ساختار واحد بررسی کنند، آن را به بیش از ۱۰۰ ناحیه تقسیم کردند و جابهجایی هر کدام را جداگانه دنبال کردند. این روش به آنها کمک کرد الگوهایی را ببینند که در مطالعاتی که فقط میانگین کل مغز را بررسی میکردند، دیده نمیشدند.
نتایج نشان داد که مغز پس از سفر فضایی بهطور مداوم به سمت بالا و عقب حرکت میکند. هرچه مدت اقامت فرد در فضا بیشتر باشد، میزان این جابهجایی نیز بیشتر است. یکی از یافتههای جالب زمانی به دست آمد که نواحی مختلف مغز را جداگانه بررسی کردند.
در فضانوردانی که حدود یک سال در ایستگاه فضایی بینالمللی بودند، برخی نواحی نزدیک به بالای مغز بیش از دو میلیمتر به سمت بالا حرکت کرده بودند، در حالی که بقیه بخشهای مغز تقریباً جابهجایی کمی داشتند. این فاصله شاید کوچک به نظر برسد، اما در فضای فشرده داخل جمجمه مقدار قابل توجهی محسوب میشود.
بخشهایی از مغز که در حرکت و حس نقش دارند بیشترین جابهجایی را نشان دادند. همچنین ساختارهایی در دو طرف مغز به سمت خط میانی حرکت کردند؛ به این معنا که هر نیمکره مغز در جهت مخالف نیمکره دیگر جابهجا شده است. این الگوهای متضاد در محاسبه میانگین کل مغز یکدیگر را خنثی میکنند و به همین دلیل مطالعات قبلی نتوانسته بودند آنها را تشخیص دهند.
بیشتر این جابهجاییها و تغییر شکلها تا حدود ۶ ماه پس از بازگشت به زمین بهتدریج به حالت طبیعی برمیگردند. با این حال جابهجایی به سمت عقب کمتر بهبود مییابد. احتمالاً دلیل آن این است که گرانش مغز را به سمت پایین میکشد، نه به سمت جلو؛ بنابراین برخی اثرات سفر فضایی بر موقعیت مغز ممکن است مدت طولانیتری باقی بمانند.
برنامه آرتمیس ناسا قرار است عصر جدیدی از اکتشافات فضایی را آغاز کند. درک اینکه مغز انسان چگونه به شرایط فضا واکنش نشان میدهد به دانشمندان کمک میکند خطرات بلندمدت را ارزیابی کرده و راهکارهایی را برای کاهش آنها طراحی کنند.
این یافتهها به این معنا نیست که مردم نباید به فضا سفر کنند. هرچند مشاهده شد که جابهجایی بیشتر برخی نواحی مغز مرتبط با پردازش حسی با تغییرات تعادلی پس از بازگشت به زمین ارتباط دارد، اما فضانوردان علائم واضحی مانند سردرد یا مهمغزی (brain fog) مرتبط با این جابهجاییها را تجربه نکردند.
این نتایج همچنین نشان نمیدهند که خطر فوری برای سلامتی وجود دارد. اما دانستن اینکه مغز در طول سفر فضایی چگونه جابهجا میشود و بعد چگونه به حالت طبیعی بازمیگردد، به پژوهشگران کمک میکند اثرات ریزگرانش بر فیزیولوژی انسان را بهتر درک کنند و مأموریتهای فضایی ایمنتری را طراحی کنند.
- نویسنده : یزدفردا
- منبع خبر : خبرگزاری فردا
سهشنبه 02,ژوئن,2026